Elders in de stad

Ook buiten de bekende homostraten zijn er een aantal wat meer verspreid gelegen LHBT-zaken, enkele al oud, andere net nieuw:

Foodbar: Pamela

Lesbisch: Bar Buka • Café Saarein

Queerclubs: De Trut • RAUM

Queerminded: Café Dapper • Club TILLATEC

Straatfeesten: Koningsdag • Bevrijdingsdag • Pride Amsterdam

Meer: Geschiedenis • Links

Nieuws: Langverwachte queerclub RAUM geopend (2024)

Geschiedenis

van de homohoreca elders in de stad


In Amsterdam waren er begin 18e eeuw al enkele herbergen waar homoseksuele mannen (destijds "sodomieten" genoemd) elkaar voor gezelligheid en eventuele seksuele contacten konden ontmoeten, de zogeheten lolhuizen.

Zo ging in 1722 ene Jacob Balkman voor het eerst met Matthijs De Goijer mee naar een dergelijk lolhuis. De Goijer vertrok later naar Paramaribo in Suriname, waar hij "deze praktijken" wilde voortzetten.

Kort vóór 1730 was het bekendste lolhuis waarschijnlijk Het Serpent van Jurriaan Bakbandt aan de toenmalige Vismarkt, waar ook mannen uit Haarlem, Leiden en Den Haag kwamen. Daarnaast was er de herberg van Jan Raetes van Riesenbeek in de Prinsenhofsteeg en was ook de herberg Kortenhoef aan de Vijzelstraat vermoedelijk een lolhuis.




Vooroorlogse homobars

Eind 19e eeuw waren er diverse bordelen (zoals die van de beruchte Adrianus Kakebeen), bier- en koffiehuizen waar homomannen elkaar opzochten en in de eerste helft van de 20e eeuw telde de stad ongeveer vijf homobars, die ook wel als nichtenkitten werden aangeduid. De zedenpolitie hield ze goed in de gaten en wanneer er te veel "verwijfde" homomannen kwamen werden de vergunningen ingetrokken.

De bekendste van deze homozaken was een café aan de Nes 17, sinds 1928 bekend als de Maxim van Mie Lauffer en vanaf 1932 als Bob's Bar-bodega. Na een politie-inval begon uitbater Bob Scheper in 1933 een nieuw café genaamd Huize Volendam in de Watersteeg 4-6 (tussen Rokin en Kalverstraat), wat nog tot 1940 een zaak voor betergesitueerde homo's bleef.




Ontmoetingen elders

Vóór de oorlog ontmoetten homo's elkaar ook onopvallend in de sjiekere zaken van de stad, zoals Café Americain aan het Leidseplein, café-restaurant Lido aan de Leidsekade, café Schiller aan het Rembrandtplein, hotel Suisse in de Kalverstraat en bodega Oporto aan het Damrak. In beide laatste zaken kregen ze op een gegeven moment echter een kaartje met de mededeling dat hun aanwezigheid niet langer gewenst was.

Ook na de bevrijding bleef het Americain populair, vooral het terras zat op zomerse zondagen vol homo's die naar elkaar zaten te loeren. Soortgelijke locaties waren de bar van het Doelen Hotel en de lunchroom van De Bijenkorf. Daarnaast was de Carlton Cafetéria onder het Carlton Hotel een drukbezochte plek, maar ook daar werd wel te verstaan gegeven dat openlijk contact zoeken niet gewenst was.

Homodisco's

De grote doorbraak die Amsterdam tot homohoofdstad maakte kwam in de jaren vijftig, toen de homodancings DOK en De Schakel dé trekpleisters werden waar homo's uit binnen- en buitenland op af kwamen.

Het DOK, oftewel De Odeon Kelder, was de sociëteit die het COC in 1952 aan het Singel 460 was begonnen en die onder leiding van Lou Charité de grootste homodiscotheek van het na-oorlogse Europa werd. Het COC had ondertussen in 1955 aan de Korte Leidsedwarsstraat 49 een nieuwe dancing geopend onder de naam De Schakel, die niet minder populair was.

Zowel het DOK als De Schakel trokken al meteen homobezoekers uit Europa, Amerika en zelfs de rest van de wereld. Deze toeristen kwamen vooral tijdens de weekends, de feestdagen en de vakanties, het Amsterdamse publiek kwam vooral doordeweeks. Het DOK werd ook bezocht door internationale sterren als Rudolf Noerejev, Elton John, David Bowie, Freddie Mercury en George Michael.




De verbinding tussen het DOK en De Schakel werd gevormd door de Leidsestraat, die al snel de bijnaam "Rue de Vaseline" kreeg vanwege de vele homo's die er liepen en een oogje op elkaar lieten vallen. Twee van de haaks daarop gelegen straten groeiden uit tot drukbezochte homo-uitgaansgebieden, eerst was dat het geval met de Kerkstraat en vervolgens ook met de Reguliersdwarsstraat.




Homojongeren

Bij het DOK en De Schakel werden jongeren onder de 21 aanvankelijk niet toegelaten op grond van het beruchte art. 248bis van het Wetboek van Strafrecht, dat seksueel contact tussen meerderjarigen en minderjarigen van hetzelfde geslacht verbood.

Voor studenten werden daarom sinds 1968 vanuit de Amsterdamse Studenten Werkgroep Homoseksualiteit (ASWH) zogeheten integratiefeesten georganiseerd. Omdat die openlijk aangekondigd werden en voor iedereen toegankelijk waren, werden het gelegenheden waar geëmancipeerde homo's en ruimdenkende hetero's elkaar konden ontmoeten.

Daarnaast richtte de stichting Ruimte eind jaren zestig in vier steden aparte homojongerensociëteiten op, te beginnen in Amsterdam, waar op 24 september 1967 aan de Keizersgracht 717 de Zoos werd geopend. Deze kreeg echter zoveel toeloop dat hij in maart 1970 tijdelijk dicht moest.

Nog geen jaar later werd art. 248bis afgeschaft en konden homojongeren voortaan legaal naar het toenemend aantal reguliere homozaken in de stad.




Meer homodiscotheken

Vanaf midden jaren '70 openden dan ook steeds meer nieuwe homodisco's, zoals in 1976 De Viking aan de Reguliersdwarsstraat 17-19 en in 1978 de Amstel Taveerne Club met z'n vele opvolgers aan de Amstel 178, terwijl er voor leermannen grote feesten werden georganiseerd in het Pakhuis aan de Lijnbaansgracht 165.

In 1978 sloot het COC zijn sociëteit De Schakel en verhuisde naar een nieuw pand aan de Rozenstraat 14. Ook daar bevonden zich een discoruimte en een grote theaterzaal die tot begin 2006 voor de meest uiteenlopende feesten in gebruik bleven.




Hippe, androgyne jongeren konden vanaf begin jaren tachtig korte tijd terecht in discotheek Fizz aan de Nieuwezijds Voorburgwal 165 en leermannen in de Steps aan de Koggestraat 4-6. In 1987 kwam op die locatie de lesbische disco Labyrinth, die in 1989 werd opgevolgd door de beruchte travestiedisco WigWam van Hellun Zelluf.

Aan het Singel 447 zat sinds 1984 Four-Four-Seven dat in 1987 werd opgevolgd door de disco-bar annex nachtrestaurant La Louve.




In de tweede helft van de jaren tachtig volgden nóg meer homodisco's, zoals in 1985 de Gay Life aan de Amstelstraat 24, in 1987 de Cockring aan de Warmoesstraat 96 en in 1988 de Exit aan de Reguliersdwarsstraat 42. Ondertussen was krakersdisco Flux in het Tetterodegebouw aan de Bilderdijkstraat potten- en flikkerdiscotheek De Trut geworden.




In 1989 kwam met de sluiting van het DOK een eind aan een tijdperk, kort nadat met de opening van de extravagante club RoXY aan het Singel een nieuwe tijd was aangebroken. Maar waar de RoXY meer voor de Amsterdamse avant-garde was, trok de in 1989 door Manfred Langer geopende discotheek iT homo's én hetero's van over de hele wereld.

Manfred Langer overleed in november 1994 en zijn uitvaart was waarschijnlijk het grootste evenement uit de geschiedenis van de Nederlandse homohoreca. De iT sloot in 2002, maar werd overgenomen door Carlo Pitzalis en Evert Santegoeds die de club echter ook niet meer succesvol konden maken, waarna in 2004 de deuren definitief dicht gingen.




Rondom de discotheken

De homodisco's trokken ook cafés in hun omgeving aan. Zo opende in 1959, vlakbij De Schakel, aan de Lange Leidsedwarsstraat 19, de Fiacre, dat met zijn Parijse sfeer en vooral barkeeper François Denker een van de populairste homocafés van de jaren zestig was. Hier ontmoetten ook Ramses Shaffy en Liesbeth List elkaar voor het eerst.*

Ook pal om de hoek van het DOK, aan de Beulingstraat 19, zat van 1973 tot 1988 een bar met restaurant en hotel onder de naam The Queens Head, die tussendoor nog kort Kings Head en nadien John's Place heette.

Andere zaken die korte of langere tijd buiten de bekende homostraten zaten waren Mart's Taveerne aan de Ruysdaelkade 203, Oerwoud aan de Haarlemmerdijk 165, Doll's Place aan de Vinkenstraat 57, Mankind aan de Weteringstraat 60, The Three Musketeers aan de Martelaarsgracht 9 en Ta-Bou aan de Korte Marnixstraat 5.

Homosauna's

Naast de discotheken en de bars gingen ook sauna's een belangrijke rol spelen. Reeds tijdens de Duitse bezetting tot ver in de jaren vijftig zochten veel homomannen heimelijk onderlinge contacten in het stoombad onder het voormalige binnenzwembad aan de Heiligeweg.

De eerste homosauna van Amsterdam was de Thermos, die in 1964 opende aan de Egelantiersstraat 246. Niet lang daarna kreeg ook de Atletic (1962-1977) aan de Nieuwendijk 100 steeds meer homopubliek.

In 1971 opende de Thermos een tweede en veel grotere vestiging aan de Raamstraat 33 en in 1977 een nieuwe nachtsauna aan de Kerkstraat 60, waarna de oude nachtsauna aan de Egelantiersstraat zelfstandig verder ging onder de naam Egelantier.




Vlak naast de Thermos in de Raamstraat zaten in 1974 de homocafés House of Oscar Wilde, opgevolgd door de House of Lords, en de Spartacus Club, waar medio jaren tachtig de gemengde Bar Players kwam. Op de hoek met de Raamdwarsstraat was in 1974 de Thermos Bar geopend, die eind jaren tachtig werd opgevolgd door gaybar Obelisk.

Andere homosauna's waren Modern, die van 1968 tot begin 2005 aan de Van Lennepstraat 311 zat, en de Boomerang die van 1999 tot 2008 aan de Heintje Hoeksteeg 8 gevestigd was.

Ondertussen had Jacob Gelt Dekker in 1985 aan de Looiersgracht 26-30 de Splash Fitness Club geopend, die als een van de eerste moderne sportscholen ook veel homomannen trok. Later verhuisde Splash naar de Lijnbaansgracht 241 en in 2023 werd de zaak definitief gesloten.

Als alternatief voor de oude Thermos opende in 2013 aan de Nieuwezijds Armsteeg 95 de nieuwe sauna Nieuwezijds (NZ), die na de sluiting van de Thermos in 2015 de enig overgebleven homosauna van de stad is. Tevens telt NZ één van de elf darkrooms die er nog over zijn van de 29 die er in de jaren negentig waren.

Lesbische zaken

Naast de vele zaken voor homomannen zijn er altijd maar weinig uitgaansgelegenheden voor lesbische vrouwen geweest. De verhouding lag vrij constant op grofweg 85% voor homo's en 15% voor lesbo's. Als redenen daarvoor worden wel genoemd dat lesbische vrouwen weinig geld uitgeven en niet meer uitgaan zodra ze eenmaal een partner hebben gevonden.

Een andere reden voor het kleine aantal lesbische zaken zal zijn dat er in Amsterdam aanmerkelijk minder lesbische vrouwen dan homoseksuele mannen wonen. In 2016 was bijvoorbeeld 11% van de mannen homoseksueel (plus 2 % biseksueel) en 3% van de vrouwen lesbisch (plus 4% biseksueel).*

Vanaf 1927 konden lesbische vrouwen al terecht in café 't Mandje aan de Zeedijk en eind jaren veertig in het kleine cafeetje van Haagse Jopie in de Schapensteeg, tussen de Reguliersdwarsstraat en de Reguliersbreestraat. In beide zaken was het publiek en de sfeer echter tamelijk ruw en volks. Dat laatste gold ook voor Moor's Nightclub, een heel gemengd café dat van 1955 t/m 1972 op de hoek van de Amstel en de Amstelstraat zat.




Lesbiënnes uit de middenklasse konden vanaf medio jaren vijftig naar De Schakel van het COC en wie het zich kon veroorloven ging naar Brussel, Londen of Parijs, waar zich enkele volledig lesbische zaken bevonden. Het eerste exclusieve vrouwencafé in Amsterdam was de Tabu (1969-1979) aan de Leidsekruisstraat 19, waar men zoals destijds gebruikelijk nog moest aanbellen om binnengelaten te worden.

Vanaf 1975 volgden in snel tempo nieuwe lesbische zaken als De Lange Gang aan de Langestraat 6, 't Schaartje aan de Spuistraat 285, Floor aan de Lindengracht 95, Sappho aan de Paardenstraat 11, De Potgieter aan de Potgieterstraat 35, Françoise aan de Kerkstraat 176 en het nog steeds bestaande café Saarein, dat sinds 1978 aan de Elandsstraat 119 zit.




Dansen konden lesbische vrouwen in de door Günar Kuban aan de Kerkstraat 23 geopende discotheek annex bistro Homolulu (1975-1997). Daarnaast begon Floor Dweelaard in 1982 de Dansfloor aan de Haarlemmerstraat 25 en vervolgens van 1987 t/m 1989 in de Labyrinth aan de Koggestraat 4-6. De laatste lesbische dansgelegenheid was de You II die van 1999 t/m 2007 aan de Amstel 178 gevestigd was.

Ook in de jaren tachtig waren er nog een aantal lesbische cafés en restaurants bij gekomen, zoals Het Bruine Paard aan de Prinsengracht 44, Orka & Roos in het gekraakte pand van het Algemeen Handelsblad, Harmonia aan de Kerkstraat 346, Vandenberg aan de Lindengracht 95 en La Strada aan de Nieuwezijds Voorburgwal 93.

De bekendste lesbische zaak uit de jaren tachtig werd de Vivelavie, die Mieke Martelhoff in 1980 aan de Nieuwezijds Voorburgwal 171 begon en van 1985 t/m 2017 aan de Amstelstraat 7 zat. Dit was vlakbij discotheek iT van Manfred Langer, met wie ze samen grote vrouwenfeesten organiseerde. Daarnaast waren er sinds 1996 bij de Vivelavie straatfeesten tijdens de Amsterdamse Pride.




Ook de nieuwste generatie lesbische zaken lag en ligt heel verspreid over het centrum van de stad: van café Sappho (2003-2010) aan de Vijzelstraat 103, Custom Café Sugar aan de Hazenstraat 19 en café Bordó aan de Nieuwe Nieuwstraat 20 tot Bar Buka die in 2019 aan de Albert Cuypstraat 124 opende. Een uitzondering was café B'Femme, dat in april 2023 in de Reguliersdwarsstraat geopend werd, maar eind 2025 al weer sloot.

Queerzaken

Van oudsher waren de homo- en lesbische uitgaansgelegenheden in de Amsterdamse binnenstad gevestigd, maar door de toenemende gentrificatie werden betaalbare horecalocaties steeds schaarser. Sinds ongeveer 2020 openen nieuwe zaken daarom noodgedwongen buiten het oude centrum. Weliswaar is dat dichter bij lokale bezoekers, maar minder goed bereikbaar voor toeristen.

Een vrijwel gelijktijdige verandering is dat deze nieuwe cafés en clubs zich niet meer als homo of lesbisch presenteren, maar als queer. Die term wordt steeds vaker gebruikt als koepelterm in plaats van de afkorting LHBTQ+, oftewel voor iedereen die niet heteroseksueel en cisgender is. Bij horecazaken duidt 'queer' doorgaans meer specifiek op een jong, hip en/of alternatief publiek.

Dat is het geval bij foodbar Pamela die sinds 2020 aan de Jacob van Lennepstraat 86 zit en foodbar Lola the Green Aardvark, die in hetzelfde jaar zijn deuren opende aan de Mauritskade 100A, maar eind 2025 al weer dicht ging. Ook de in 2021 geopende black-owned, queer-led Bar Bario aan de Bilderdijkstraat sloot na vijf jaar weer zijn deuren.




De al sinds 1985 in de Bilderdijkstraat gevestigde dancing De Trut is zich eveneens recent een queerclub gaan noemen, na decennialang de geuzennaam 'potten- en flikkerdiscotheek' gevoerd te hebben. Ook de in 2021 heropende travestiebar De Lellebel is zich enkele jaren later als queerbar gaan presenteren.

In april 2024 opende op het bedrijventerrein Westpoort een nieuwe queerclub onder de naam RAUM. De in dezelfde maand in het stadsdeel West geopende tijdelijke club TILLATEC wil eveneens ruimte bieden aan de queergemeenschap. Beide clubs richten zich met name op de onder queerjongeren populaire technomuziek.

---

Links

Ontmoetingsruimte: QueerHub Nieuw-West

Werk- en ontmoetingsruimte: Klup

Winkels: Toddities • Mr. B • Drake's Boutique • Queer Market

Cinema: Drake's Cruising

Kapper: Cuts and Curls

Galerie: GO Gallery

Gay News' terugblik op: 2009 • 2008 • 2007 • 2006 • 2005 • 2004

Memorabilia: Amsterdam Gay & Lesbian Nightlife

With Pride: Lesbisch uitgaan

Vrouwen Nu Voor Later: Het nachtleven • Café Saarein


Nieuws- en achtergrondartikelen:

Jacobin.nl: De Trut voor eeuwig: verzet is mogelijk bewijst de queer discotheek (2025)

Parool.nl: Disco De Trut bestaat 40 jaar, en dit zijn de queer vrijwilligers en gasten die dat mogelijk maken: ‘Na al die jaren is het nog steeds een natte, vieze feestgrot’ (2025)

Winq.nl: 40 jaar De Trut: “Het feestje begint al in de rij” (2025)

AT5.nl: Queerclub De Trut bestaat 40 jaar: "Telefoonnummer regel je met pen en papier" (2025)

Parool.nl: De extravagante ballroomscene is een uitlaatklep voor queers: ‘Liggend en poserend ging ik de trap van de RoXY af’ (2025)

Volkskrant.nl: Dé homohoofdstad, dat is Amsterdam niet meer, maar dat mag bij de Rainbow Bar Tour de pret niet drukken (2025)

Parool.nl: Johannes kreeg 20 jaar cel, zonder de zon of de maan ooit te zien: de homovervolging in het Amsterdam van de 18de eeuw (2025)

Parool.nl: Aangekondigde homo-leerbar in Noord bleek maatschappelijke stunt: ‘De buurtapp ontplofte’ (2025)

AT5.nl: Eerste leerbar in Noord komt er toch niet, blijkt kunstwerk: "Om de discussie aan te wakkeren" (2025)

AT5.nl: Noord krijgt voor het eerst een leerbar en die komt in Tuttifruttidorp (2025)

AT5.nl: Waar zijn de darkrooms van Amsterdam gebleven? (2025)

AT5.nl: Dankzij de legendarische Manfred Langer bruiste het Amsterdamse nachtleven als nooit tevoren (2025)

Parool.nl: De Jordaan was een lesbisch bolwerk: 'Bij de Tabu stonden moeders te posten die vermoedden dat hun dochter erheen ging' (2025)

VPRO DOCS podcast: Lang leve café Saarein (2024)

Parool.nl: Het Spinhuis was een tuchthuis voor vrouwen: ‘Tegen betaling kon je naar vrouwen kijken die waren opgepakt’ (2024)

Gay News: Interview Steve Malenka, icoon van gay Amsterdam (2024)

Gay News: Opening club RAUM: Amsterdam heeft een nieuwe queer club (2024)

3 voor 12: Club Raum is eindelijk open: een zinderende club voor de queer community (2024)

Het Parool: Waar zijn de vrouwencafés in Amsterdam? ‘Ze zijn er nog en blijven nodig, maar de tendens is die van tijdelijke feestconcepten, ook binnen de queer scene’ (2024)

Zij aan Zij: Bar Buka is jarig! (2024)

Het Parool: Crowdfunding voor behoud queercafé Saarein: ‘Stel dat er een commerciële overname komt?’ (2024)

Het Parool: Amsterdam krijgt nieuwe club: queerfeest Spielraum opent Club Raum nabij Sloterdijk (2023)

Het Parool: Queerbar Pamela in Oud-West lijkt té populair: ‘De klachten uit de buurt geven veel stress’ (2023)

VrijeTijdAmsterdam.nl: Het verhaal achter dé website over de Amsterdamse homohoreca (2021)

Gaykrant.nl: De geschiedenis van de Amsterdamse homohoreca (2021)

Winq.nl: In memoriam: Jan Kuipers, ex-eigenaar gaysauna Thermos (1942 - 2021) (2021)

GayNews.nl: Mieke Martelhoff, grande dame van de gay scene (2021)

GayNews.nl: Dia Rozemond van Saarein, geboren Amsterdamse met een gouden hart (2021)

Gaykrant.nl: Homohoreca Amsterdam in beweging (2019)

Gaykrant.nl: Queer Night Out – de stand van het LHBT-uitgaansleven in Amsterdam (2019)

Ons Amsterdam: In het café van Mieke Martelhoff kon iedereen zichzelf zijn (2018)

Gaykrant.nl: Homohoreca: ten dode opgeschreven of eindelijk heropleving? (2017)

MetroNieuws.nl: Homo kiest vaker voor heterokroeg (2012)

GayNews.nl: Sauna Boomerang Celebrates First Birthday (2000)

AD.nl: Lesbo's swingen in organische tent (1999)

Trouw.nl: 'Vive la vie, laten we genieten van elkaar' (1998)

Trouw.nl: 'Jongeren moeten beter worden voorbereid op veilig vrijen' (1996)

Het Parool: Sfeer in homobars niet meer zo 'gay' in Amsterdam (1986)

NRC Handelsblad: Amsterdam, roze stad; scenes uit een vrolijk leven en een zorgelijk bestaan (1984)